:: Twierdza Kraków :: Słownik terminologiczny »

:: B

BARBAKAN - przelotowa budowla obronna, wysunięta przed bramę miasta warownego lub zamku, łącząca sią z nią tzw. szyją, wzniesiona zwykle na planie koła lub pólkola i mająca forme wieży, baszty, rondeli lub dodatkowej bramki.

BARBETA - rodzaj pancerza fortyfikacyjnego w postaci wieży bez kopuly do ustawienia nie zakrytego działa, strzelającego ponad jej osłoną, lub pancerny pierścień pod obracalną wieżą działową, chroniacy jej najważniejsze elementy.

BARK - bok lub boczna ściana budowli i dzieł obronnych, np:. bastei, bastionu, fortu, itp.

BARKAN - dzieło obronne o narysie trapezu. Stosowany jako element linii lub obwodu obronnego, występujący samodzielnie lub w powiązaniu z wałami.

BASTEJA - budowla fortyfikacyjna, wzniesiona na planie podkowy lub pólkola, wysunięta przed mury obronne i na ogół równej z nimi wysokości, otwarta do wnętrza fortyfikacji tzw. szyją.

BASTION - ziemny lub murowany (wzgl. o konstrukcji mieszanej) element fortyfikacji założony na planie pięcioboku, zwiazany z ciągiem murów lub umocnień tzw. szyja i stykami boków (barków), a wysunięty ku przedpolu dwoma bokami czoła. Przystosowany do ogniowej obrony przyleglych odcinków murów (kurtyn), przedpola i sąsiednich bastionów.

BATERIA - ogniowe lub techniczne zespoly i zgrupowania srodków walki (dział, karabinów maszynowych, wyrzutni rakiet itp.) usytuowane w jednym rejonie lub wspóldzialające ze soba. Potocznie określa sie tak równiez stanowiska (najcześciej polowe, ziemne) tych zgrupowań.

BĘBEN - cześć budowli wzniesiona na planie koła, elipsy lub wieloboku, stanowiąca podstawe kopuly, wzgl. (np. przy basztach) cześci szczytowej i dachu.

BLANKI - zębate zwieńczenie murów obronnych lub baszt oslaniających obronców. Wręby pomiedzy zębami pełnily funkcję strzelnic.

BOMBARDA - pierwszy typ działa prochowego o dużym kalibrze, osadzonego na łożu klocowym o donośności 200-600m, strzelajścego kulami kamiennymi, a póżniej żelaznymi. Stosowana w XIV – XV w.

BRONA - dębowa krata okuta żelazem i stanowiąca zamknięcie wejścia wiodącego przez bramę. Opuszczano ją i podnoszono w tzw. prowadnicach przy pomocy ręcznego dźwigu lub kołowrotu.

:: C

CYTADELA - dzieło obronne zlokalizowane obok lub wewnątrz twierdzy, stanowiące jej rdzeń oraz główny i ostateczny punkt oporu. Zazwyczaj mieściła się tam bojowa siedziba dowództwa twierdzy, ponadto z reguły więzienie.

CZESTOKÓŁ - ściana z grubych, wysokich, ostro zakończonych u góry pali drewnianych wkopanych w ziemie, okalająca warownie, gród itp.

CZOŁO – część dzieła obronnego (bastionu, fortu) zwrócona w strone przedpola.

:: D

DONŻON - termin używany niekiedy jako nazwa śródszańca.

DROGA FORTECZNA - droga bita przeznaczona do komunikacji wojskowej w obrębie twierdzy pierścieniowej. Od wewnątrz pierścienia fortów biegła d.f. obwodowa (zwana rokadową), od której do poszczególnych fortów dochodziły krótkie odcinki d.f. dojazdowych. Dla maskowania ruchów wojsk drogi obsadzone były rozłożystymi drzewami.

DROGA ROKADOWA - droga biegnąca na zapleczu linii obrony i w zasadzie do niej równoległa, przeznaczona do ruchów wojsk. W twierdzy pierścieniowej łącząca poszczególne forty.

DZIAŁOBITNIA – zamknięte lub otwarte stanowisko działa (wzgl. baterii dzial) z pełnym wyposażeniem bojowym.

DZIEŁO OBRONNE - najszersze określenie samodzielnej budowli obronnej (np.fort), składającej się z elementów obronnych.

:: E

ESTAKADA – droga transportowa (np. na terenie fortu lub pomiędzy fortami) z reguły wzniesiona ponad terenem, z pozostawieniem swobodnej przestrzeni pod nią.

:: F

FESTA – zespól dzieł obronnych z ośrodkiem w postaci fortu glównego.

FLANKA – bok narożnika twierdzy (np. bark bastionu).

FORT – dzieło obronne stanowiące cześć twierdzy, przystosowane do samodzielnej obrony okrężnej. Rozróżniamy m.in. fort artyleryjski - przeznaczony dla artylerii obrony bliskiej i dalekiej, oraz dla piechoty; fort artyleryjski jednowałowy – z jednym wałem, przeznaczony dla wszystkich trzech elementów obrony; fort artyleryjski dwuwałowy – z wałem przednim, dolnym, ze stanowiskami dla artylerii obrony dalekiej; fort główny – o znaczeniu kluczowym dla danego obwodu obronnego, większy i z silniejszą załogą; fort pancerny – wyposażony w opancerzone stanowiska bojowe; fort piechoty – niewielki fort obsadzony tylko piechotą, bez stanowisk artylerii.

FORT DWUWAŁOWY – rodzaj fortu artyleryjskiego, wyposażonego w dwa wały: górny, usytuowany przeważnie z tyłu nad koszarami szyjowymi, ze stanowiskami dla artylerii obrony dalekiej oraz przedni, dolny ze stanowiskami dla artylerii obrony bliskiej i piechoty.

FORT GŁÓWNY – fort o znaczeniu kluczowym dla określonego odcinka obronnego. Z reguły większych rozmiarów i obsadzony silniejszą załogą, niż w fortach pośrednich.

FORTYFIKACJA POLOWA – umocnienie budowane doraźnie najprostszymi środkami w czasie działań wojennych.

FOSA – przeszkoda umieszczona przed linią obrony w postaci sztucznego zagłębienia w terenie.

:: G

GARŁACZ – ręczna broń palna o lufie rozszerzonej u wylotu w ksztalcie lejka, uzywana w XVI – XVIII w. w walce na niewielka odleglość.

GRODZA –urządzenie w fosie do regulowania poziomu wody w poszczególnych odcinkach fosy, niekiedy z galerią obronna umożliwiającą dostęp do stawidel i z przeszkodami uniemożliwiającymi przejście po jej grzbiecie.

GRUPA WAROWNA – jest to zespół dzieł obronnych z ośrodkiem w postaci fortu głównego; może tworzyć linię lub obwód zamknięty.

:: H

HAUBICA – działo o krótkiej lufie przeznaczone glównie do strzelania stromotorowego i rażenia celów poza zakryciami.

HOLWEG – droga biegnąca w wąwozie lub jarze, najcześciej o pogłębionych, wyjeżdzonych koleinach.

:: K

KAMUFLAŻ– jednobarwne lub wielobarwne malowanie maskujące, upodobniające dany obiekt do otoczenia lub pozornie deformujace jego zarys.

KAPONIERA – niska budowla ziemna przeznaczona do obrony wnętrza fosy lub koszar szyjowych fortu, wtopiona w stok fosy lub mająca postać szyi łączącej się z dziełem obronnym zewnętrznym.

KAPONIERA REWERSOWA - tzw.zewnętrzna, wtopiona w przeciwstok fosy.

KAWALIERA - stanowisko obronne będące najwyżej położonym miejscem obwodu obronnego twierdzy lub fortu; także wieżyczka na narożniku bastionu.

KAWERNA - schron wykuty w głębi skały w formie korytarza lub groty.

KAZAMATA – sklepione pomieszczenie forteczne umieszczone poniżej poziomu terenu; mogą być jedno - lub wielokondygnacyjne, wyposażone w działobitnie.

KLESZCZE - element fortyfikacji (mury, okopy, itp) złożony z dwóch ramion stykających się pod kątem rozwartym, otwartym ku przedpolu.

KOCIE USZY - rodzaj kaponiery, której czoło ma formę dwóch półkoliście wysuniętych ryzalitów.

KOJEC – niewielkich rozmiarów kaponiera służąca głównie do obrony dna fosy. Gdy jest związany ze stokiem: kaponiera=kojec stokowy. Gdy jest związany z przeciwstokiem: kojec=kaponiera przeciwstokowa(rewersowa).

KOPUŁA PANCERNA - nieruchoma opancerzona czasza służąca jako stanowisko ogniowe lub obserwacyjne.

KOSZARY SZYJOWE – budynek koszar usytuowany po stronie szyi fortu, przystosowany do obrony; przeważnie opatrzony kaponierą lub tradytorem.

KRENLAŻ - patrz: BLANKI.

KURTYNA - prosty odcinek ściany fortyfikacyjnej (muru, wału) związany z jednym lub dwoma elementami obronnymi (np.bastionami), broniącymi go skrzydłowo.

:: L

LASKOWANIE - gotycka dekoracja z wąskich kamiennych prętów (lasek) o różnych profilach.

LOGGIA - widokowe pomieszczenie otwarte na zewnątrz, zwykle ze sklepieniem,usytuowane w elewacji budynku, na jej odcinku lub w narożu.

LUNETA lub PÓŁKSIĘŻYC - fort o zarysie bastionu lub dzieło fortyfikacyjne (stałe lub polowe) odkryte od tyłu, o 1 lub 2 czołach i 2 barkach, kształtem zbliżony do półksiężyca.

:: Ł

ŁAWA DZIAŁOWA – pozioma część działobitni osłonięta przedpiersiem, przeznaczona do ustawienia działa.

ŁAWKA STRZELECKA – część profilu obwodu obronnego związana funkcjonalnie z przedpiersiem, stanowiąca stopień umożliwiający strzelanie z broni ręcznej ponad przedpiersiem, przez strzelnice.

ŁUK OPRÓŻNIONY - element kostukcyjny fortyfikacji umacniający stoki fosy, wykonany jako sklepiona komora, zamknięta od czoła ścianą, od tyłu i spodu naturalną warstwą ziemi, od góry zaś chroniona ziemią nadsypaną na sklepienie i formująca wał lub stok.

:: M

MACHIKUŁY - wysunięte przed lico muru obronnego ganki murowane, wsparte na kamiennych wspornikach, z otworami w podłodze, umożliwiające pionową obronę podnóża murów. Do XIV w. rolę tę spełniały podobne do machikułów drewniane HURYDYCJE.

MIĘDZYPOLE– przestrzeń pomiędzy dwoma sąsiednimi fortami, znajdująca się pod ich ostrzałem .

MOŹDZIERZ - działo do strzelania stromotorowego bez oporopowrotnika, tj. działo, w którym siła odrzutu lufy w czasie strzału równoważona jest reakcją płyty oporowej, służącej za podstawę, lub łoża.

MUR CARNOTA - przeznaczony do obrony wnętrza fosy chodnik obronny, umieszczony przy jej stoku, nieco powyżej dna, i osłonięty murem ze strzelnicami.

:: N

NARYS – linia konstrukcji geometrycznej obwodu obronnego lub linii obronnej dzieła obronnego.

:: O

OBLANKI - kryte ganki dla obrońców na murach, w których wręby krenelażu zamknięto od góry i zamieniono na strzelnice (wg. S.Świszczowskiego).

OBLĘŻENIE– zespół działań mających na celu zdobycie dzieła obronnego. Wstępną fazą oblężenia jest osaczenie, zmierzające do odcięcia oblężonego dzieła od zaopatrzenia z zewnątrz.

OBRONA BLISKA – obrona realizowana przez oddziaływanie za pomocą urządzenia obronnego lub zespołu urządzeń przeznaczonych do obrony bliskiego przedpola .

OBRONA DALEKA– obrona realizowana za pomocą ognia prowadzonego z urządzenia obronnego lub zespołu takich urządzeń przeznaczonych do obrony dalekiego przedpola, jak również ostrzału tyłów oblegającego.

OSTRÓG - schron bojowy lub mały fort piechoty, będący elementem systemu obronnego, zwany też ( z niemieckiego) bunkrem lub blokhauzem.

:: P

PISZCZEL - długa ręczna broń palna odprzodowa, używana ok.XIV w.

PLAC BRONI– miejsce przeznaczone na zbiórkę wojsk przed wypadem na przedpole. W forcie z przełomu XIX/XX w. przestrzeń przed koszarami szyjowymi.

PODWALINA – sklepiony schron murowany lub drewniany, umieszczony w wewnętrznym stoku wału, mogący mieścic działobitnie i izby forteczne.

POPRZECZNICA - odcinek wału wewnątrz dzieła obronnego, osłaniający sąsiednie działobitnie.

PORTAL - ozdobne obramowanie otworu wejściowego, np. bramy, drzwi itp.

POTAJNIK - przejście podziemne łączące wnętrze fortyfikacji z przedpolem lub poszczególne elementy fortyfikacji między sobą.

POTERNA - patrz : POTAJNIK

PREZBITERIUM - przestrzeń kościoła z ołtarzem głównym i miejscami dla kleru, stanowiąca z reguły wyodrębnione w bryle świątyni przedłużenie nawy głównej.

PRZECIWSTOK - zewnętrzna strona fosy.

PRZEDBRAMIE– ogólne określenie elementów obronnych wzniesionych bezpośrednio przed bramą obwodu warownego lub na jej przedpolu, połączonych z nią i służących jej obronie..

PRZEDPIERSIE - murowana, drewniana lub ziemna osłona stanowiska działa lub strzelca, opatrzona strzelnicami wzgl. blankami.

PRZEDSTOK - usytuowany na zewnątrz fosy rodzaj przedpiersia, schodzącego w formie równi pochyłej do poziomu przedpola.

PRZEDPOLE – przestrzeń na zewnątrz zamkniętego obwodu obronnego warowni lub położona przed frontem fortu, pozostające w zasięgu czynnej obrony dzieła obronnego i w związku z tym do tego celu przystosowana (np. przez niedopuszczenie do zalesienia, do wznoszenia trwałej zabudowy i pokrycia terenu).

PRZELOTNIA - nakryty osłoną krótki odcinek przejścia wewnątrz obwodu obronnego (np.wejście do schronów itp.), narażonego na ostrzał.

PRZEPUST - otwór, tunel lub koryto umożliwiające przepływ wody pod nasypem drogowym lub budowlą.

PRZYMUREK lub PRZEDMURZE - niski mur wzgl. wał nie zasłaniający pola ostrzału, wznoszony jako zewnętrzna linia oborny murów miejskich lub zamkowych po wprowadzeniu broni palnej.

PRZYZIOME lub PRZYZIEMIE - najniższa kondygnacja nadziemna budynku.

PUNTONE - rodzaj pięciobocznej baszty, pierwotna forma bastionu.

:: R

REDITA - murowana budowla z działobitniami, stanowiąca ośrodek fortu zwanego reditowym.

ROKADA - droga wojskowa umożliwiająca przegrupowanie wojsk i sprzętu, biegnąca równolegle lub skośnie do lini umocnień wzgl. frontu.

RONDELA lub RONDEL - rodzaj bastei wysuniętej w przedpole i połączonej niekiedy z obwodem obronnym długą szyją, także barbakan.

RÓWNIA OGNIOWA - wolna od przeszkód płaszczyzna przedpiersia, nachylona ku przedpolu pod kątem umożliwiającym pokrycie ogniem całej jej powierzchni.

RUSZNICA - jeden z pierwszych typów długiej ręcznej broni palnej, używany od połowy XV do początków XVII w.

RYZALIT - wysunięta przed lico muru część fasady budynku, wykusz.

:: S

SCHRON POGOTOWIA - schron dla obsługi działa w pobliżu jego stanowiska (np. w wale poprzecznicy itp.).

SIODLOWY DACH - pochyły dach dwuspadowy.

SKLEPIENIE KOLEBKOWE - sklepienie o kształcie leżącej połowy walca.

SPONSON - metalowy wykusz w kształcie trójkątnego lub czworobocznego ryzalitu z otworami strzelniczymi i obserwacyjnymi.

STOK DZIANY - wewnętrzna strona (ściana) fosy obudowana cegłą lub kamieniem.

SZANIEC PIECHOTY - to doraźnie wykonane dzieło lub element obronny, przeważnie w postaci rowu i wału różnej konstrukcji (głównie ziemnej) i różnym narysie. W zależności od narysu i przekrycia rozróżnia się szańce otwarte, lub zamknięte. Szańce stosowano od wprowadzenia broni palnej do końca XIX w.

SZYJA - fragment przedbramia zakończony basztą, basteją ipt. lub połączenie barków wzgl. czoła bastionu z wnętrzem twierdzy.

:: Ś

ŚRÓDSZANIEC– ostatnia wewnętrzna linia obrony wzniesionaod strony zaplecza, wewnątrz dzieła lub zespołu dzieł obronnyc, a także wewnątrz elementu obronnego, przystosowana do kontynuowania oporu w przypadku konieczności opuszczenia przez załogę właściwych stanowisk obronnych, stąd "śródszaniec twierdzy" lub "śródszaniec fortu".

:: T

TRADYTOR - element obronny służący do ukrytego ostrzeliwania wąskiego pasa terenu, mieszczący kazamaty z działobitniami lub stanowiskami broni maszynowej.

:: W

WIEŻA MAKSYMILIAŃSKA - typ wieży artyleryjskiej z baterią dział dalekiego zasięgu (na najwyższej kondygnacji) i działobitniami ( na niższych), wolno stojąca, otoczona fosą, wzniesiona z reguły na planie koła, z dziedzińcem pośrodku.

WIEŻA PANCERNA - żelazna lub stalowa obrotowa kopuła osłaniająca stanowisko działa lub broni maszynowej, niekiedy osłaniana przed wpływami atmosferycznymi przenośnym blaszanym zadaszeniem.

WYKUSZ - występ nadwieszony na zewnętrznej ścianie muru obronnego lub budynku, osłonięty murem ze strzelnicami i przykryty dachem; także rodzaj baszty utworzonej przez załamanie muru obronnego i otwartej od strony wewnętrznej obwodu umocnień.

:: Z

ZAPOLE - przestrzeń na zapleczu pierścienia fortów (lub fortu), rozciągająca się ku wewnętrznym terenom twierdzy.