:: Cmentarze wojenne :: Cmentarze na Jurze Krakowsko - Częstochowskiej :: Okręg cmentarny - Zawiercie »

:: Informacja o okręgu

W wyniku wyodrębnienia z terytorium powiatu będzińskiego dnia 1 stycznia 1927 roku powstał powiat zawierciański. Obszar jego z okresu międzywojennego pokrywał się z zasięgiem terytorialnym istniejącego wówczas austriackiego okręgu administracyjnego Dąbrowa. Na terenie tego okręgu podczas okupacji austriackiej, pobojowiska zostały dokładnie uprzątnięte. Prowizoryczne mogiły zlikwidowano, a pochowanych tam żołnierzy ekshumowano i przeniesiono na zakładane w latach 1917-18 cmentarze i kwatery wojenne. Powstało 14 cmentarzy i tyle samo kwater wojennych na nekropoliach wyznaniowych. Cechą charakterystyczną powstających cmentarzy było szerokie zastosowanie żeliwnych znaków nagrobnych oraz powszechne wykorzystanie kamienia łamanego do budowy ogrodzeń cmentarzy. Cmentarze zazwyczaj obsadzano brzozą lub sosną. Bramki wejściowe najczęściej wykonywano z drewnianych kantówek.W latach trzydziestych większość cmentarzy zlikwidowano, pozostawiając tylko dwa - Kromołów oraz zbiorczy obiekt w Kotowicach.

:: Położenie i spis cmentarzy

Położenie cmentarzy w okręgu cmentarnym - Zawiercie. Kliknij na punkt oznaczony krzyżykiem na mapie by zobaczyć informacje o cmentarzu.


:: Zawiercie-Kromołów - kwatera wojenna na cmentarzu parafialnym

Kriegerfriedhofs Zawiercie-Kromołów
Ehre den Gefallenen.


Pamiątką ciężki walk które toczyły się w drugiej połowie listopada 1914 r., na północ i wschód od Zawiercia jest położona w obrębie cmentarza parafialnego duża kwatera wojenna. Punktem centralnym jest murowany z kamieni wapiennych pomnik z tablicą inskrypcyjną na której znajduje się napis w języku niemieckim informujący o pochowanych tutaj 127 żołnierzach poległych w latach 1914-1915. Punktem centralnym jest murowany z kamieni wapiennych postument z tablicą inskrypcyjną w języku niemieckim informujący o pochowanych 127 żołnierzach poległych w latach 1914-1915 (Hier Ruhen in Gott 127 Krieger 1914-1915). Jednak według dokumentacji polskiej z lat 20 w kwaterze spoczywa 120 żołnierzy: 1 Niemiec, 108 Austriaków i 11 Rosjan. Na chwilę obecną trudno jest stwierdzić, która wersja jest prawdziwa i co było faktyczną przyczyną powstania rozbieżności. Przypuszczalnie siedmiu pochowanych pierwotnie żołnierzy mogło zostać ekshumowanych i przeniesionych w swe strony rodzinne na życzenie swoich bliskich. Kwatera podczas działań wojennych pełniła funkcję cmentarza przylazaretowego, stąd też taka duża różnorodność macierzystych jednostek wojskowych do których należeli polegli. Wszyscy pochowani w kwaterze żołnierze spoczywają w mogiłach pojedyńczych, na których zachowały się oryginalne krzyże żeliwne z owalną tabliczką z napisami. Kwatera w latach dziewięćdziesiątych przeszła remont.

- Kliknij by powiększyć :

POCHOWANO TUTAJ *

AUSTRIA (AT) - z 1.Pułk Cesarskich Strzelców Tyrolskich (1 TKJR), 10. I 25. Batalion Strzelców Polowych (FJB), 3., 4., 8., 20., 49., 81., 84., i 99. Pułku Piechoty, 22. Pułku Piechoty Obrony Krajowej, 1. Pułku Ułanów, 2. Dywizji Taborów, 17., 31., Pułku Armat, 2. Pułku Haubic. Na kwaterze spoczywa kilku cywilów z austriackich służb pomocniczych (furmani, pracownicy szpitala polowego)..

NIEMCY (D) - z nieznanej jednostki Fizylierów.

ROSJA (RU) - z 82. Pułku Piechoty.

† Imienna lista osób pochowanych.

Na cmentarzu parafialnym znajduje się również mogiła uczestnika powstania styczniowego 1863 r.

- Kliknij by powiększyć :

:: Kromołów - cmentarz wojenny

Kriegerfriedhofs Kromołów
Begraben: 91 Krieger der Österreichisch-Ungarischen Armee.
84 Krieger der Russischen Armee
Ehre den Gefallenen.


Cmentarz znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie żydowskiego kirkutu. Centralnym punktem jest pomnik prawdopodobnie postawiony w 1926 roku w kształcie piramidy zwieńczonej katafalkiem na którym stoi okryta kirem trumna. Po obu stronach katafalku znajdują się inskypcje - "Cześć żołnierzom poległym w bitwach w okolicy Kromołowa w Wojnie Wszechświatowej 1914-1918" oraz "Tu spoczywają zwłoki około 150 żołnierzy z Armij Zaborczych Austriackiej Niemieckiej Rosyjskiej Kromołów 7 września 1926". W 2009 roku na polach grobowych dzięki stowarzyszeniu "Tradycyjny Oddział C.K Regimentu Artylerii Fortecznej Nr.2 barona Edwarda von Beschi - Twierdza Kraków" ustawiono 6 dębowych krzyży Na cmentarzu według zachowanej dokumentacji pochowanych jest 175 poległych: 91 Austriaków i 84 Rosjan. Brak jakichkolwiek danych personalnych dotyczących przydziałów służbowych pochowanych tutaj żołnierzy.

- Kliknij by powiększyć :

POCHOWANO TUTAJ *

AUSTRIA (AT) - 91 żołnierzy.

ROSJA (RU) - 84 żołnierzy.

:: Włodowice - kwatera wojenna na cmentarzu parafialnym

Kriegerfriedhofs Włodowice.
Begraben : 35 Krieger der Österreichisch-Ungarischen Armee.
4 Krieger der Russischen Armee.
Ehre den Gefallenen.


Kwatera znajdująca się na cmentarzu parafialnym powstała w następstwie walk toczonych w bezpośredniej bliskości tej miejscowości. Obiekt ogrodzony jest niskim stalowym płotkiem, a na 29 oryginalnych żeliwnych krzyżach zachowały się w dobrym stanie napisy.

- Kliknij by powiększyć :

POCHOWANO TUTAJ *

AUSTRIA (AT) - 35 żołnierzy, z 3.,4., i 84 Pułku Piechoty, 10. Pułku Huzarów i z 25. Batalionu Strzelców Polnych.

ROSJA (RU) - 4 żołnierzy.

† Imienna lista osób pochowanych.

:: Kotowice - cmentarz wojenny

Kriegerfriedhofs Kotowice.
Ehre den Gefallenen.


Śmierć żołnierska jest święta
I wszelki nakaz nienawiści maże
Nieważne, czy na dziejów szali
Wrogiem czy też przyjacielem byli
Jako żołnierze wzorowi
Na wieczną pamięć sobie zasłużyli.


Cmentarz położony jest w bliskim sąsiedztwie cmenatarza parafialnego, który znajduje się obok torów Centralnej Magistrali Kolejowej. Obiekt jako jedyny z terenów jury został wpisany do rejestru zabytków. Cmentarz ten pełnił funkcję obiektu zbiorczego na który przenoszono w połowie lat trzydziestych ubiegłego stulecia szczątki żołnierskie i wyposażenie nagrobne z likwidowanych ówczas dziesięciu cmentarzy. Obecny wygląd cmentarza jest zbliżony do tego który został nadany mu po przeprowadzonej komasacji i znacznie odbiega on od pierwotnego założenia. Pierwotnie, według polskiej dokumentacji sporządzonej w dwudziestoleciu międzywojennym, w 39 mogiłach masowych i 4 pojedyńczych pochowanych jest 550 poległych. Istnieją również ustne relacje, które pozwalają domniemywać, że faktyczna liczba pochowanych oscylowała w granicach 800. Jednak ze źródeł pisanych wynika, że złożono tu pierwotnie szczątki 70 Niemców, 423 Austriaków i 57 Rosjan. W połowie lat trzydziestych postanowiono przekształcić cmentarz w obiekt zbiorczy, liczba pochowanych tam Austriaków zwiększyła się do 671, Niemców do 206, a Rosjan do 592. Ogólna liczba pochowanych to 1469 żołnierzy i pod względem ilości pochowanych jest to prawdopodobnie trzeci co do wielkości jurajski cmentarz wojenny z okresu I wojny. Po komasacji złożono tutaj szczątki najwyższego stopniem, poległego na Jurze i pochowanego w zachowanym do dzisiaj imiennym grobie oficera - Niemca majora Gerharda von Bassewitza. Po zlikwidowaniu mniejszych nekropoli oprócz szczątków żołnierzy przeniesiono również wyposażenie nagrobne. Samych krzyży żeliwnych jest obecnie osiem typów, a więc wszystkie jakie stosowano, przeniesiono tutaj również piaskowcowe pomniki nagrobne - niemieckie, oficerskie pochodzą z cmentarza wojennego w Łutowcu, trzy niemieckie stele z mogił zbiorczych z cmentarza w Przewodziszowicach, postument nagrobny 100., 49. i 81. austriackiego Pułku Piechoty pierwotnie stał na cmentarzu wojennym w Morsku, a największy piaskowcowy krzyż z cmentarza w Ludwinowie. W 2000 roku cmentarz przeszedł gruntowny remont w trakcie którego zamontowano nowo odlane krzyże żeliwne, będące kopią oryginalnych, a pierwotne umieszczono na bocznych krawędziach mogił rzędowych. Pomimo osadzenia krzyży w betonowych ławach sposób ten nie uchronił ich od kradzieży, w celu sprzedaży na złom. Zginęło już ponad 2\3 ustawionych w trakcie remontu krzyży, co gorsza giną również ocalałe oryginały. Zbudowano także stylizowaną bramkę wejściową.

- Kliknij by powiększyć :

POCHOWANO TUTAJ *

AUSTRIA (AT) - z 10., 25. i 17. Batalionu Strzelców Polnych (FJB), z 1. Bośniacko-Hercegowińskiego Batalionu Strzelców Polnych, z 1. Bośniacko-Hercegowińskiego Pułku Piechoty, 8., 49., 81., 99. i 100.Pułku Piechoty i z 17. Pułku Armat.

ROSJA (RU) - z 13., 267., 316. i 326. Pułku Piechoty.

NIEMCY (D) - z 1. Gwardyjskiego Rezerwowego Pułku Dragonów, z 1. i 2. Gwardyjskiego Rezerwowego Pułku Piechoty, z 64. i 93. Rezerwowego Pułku Piechoty, 2. Gwardyjskiego Rezerwowego Batalionów Strzelców, 47. i 57. Pułku Piechoty Obrony Krajowej, 1. Pułku Artylerii Pieszej, 28. Polowego Batalionu Pionierów, 2. Gwardyjskiego Rezerwowego Pułku Artylerii i z 2. Westfalskiego Pułku Piechoty.

† Imienna lista osób pochowanych.

:: Kromołów - kwatera wojenna na cmentarzu parafialnym

Kriegerfriedhofs Kotowice.
Begraben : 8 Krieger der Österreichisch-Ungarischen Armee.
Ehre den Gefallenen.


Do niedawna miejsce pochówku na cmentarzu parafialnym ośmiu żołnierzy armii austriacko-węgierskiej, poległych w walkach w listopadzie 1914 roku nie było znane. Na podstawie informacji zawartych w opracowanym w 1939 roku "Opisie historycznym kościołów i zabytków Diecezji Częstochowskiej" ksiądz Jan Wiśniewski opisuje nagrobek Bolesława Kropaczka. Wskazówki te posłużyły do odnalezienia tego grobu a tym samym ułatwiło dalsze poszukiwania kwatery wojennej znajdującej się na tym samym cmentarzu. W kwietniu 2008 roku grupa miłośników regionu dokonała rekonstrukcji kwatery, podczas której naprawiono, wyczyszczono i zakonserwowano elementy zbiorowej mogiły. Odkopano i uzupełniono oryginalne obramowanie mogiły zbiorowej pozostałych żołnierzy i ustawiono na niej 8 żeliwnych krzyży. Równocześnie zostały przeprowadzone niezbędne prace konserwatorskie przy katafalku Bolesława Kropaczka - doktora filozofii, geologa, kierownika stacji geologicznej w Borysławiu, który urodził się w 1886 roku w Rzeszowie, był chorążym 20. Pułku Piechoty Obrony Krajowej ze Stanisławowa i poległ pod Kromołowem 18 listopada 1914 r.

- Kliknij by powiększyć :

POCHOWANO TUTAJ *

AUSTRIA (AT) - 9 żołnierzy.

:: Legenda

◊ - Data urodzenia.
† - Data śmierci.

Narodowość :

- Polska (PL)

- Austria (AT)

- Rosja (RU)

- Niemcy (D)

 N - Nieznana narodowość.

POCHOWANO TUTAJ * - Dane pochodzącą z inskrypcji nagrobnych, notatek własnych oraz innych źródeł.